Contes d’Aubrac

Après plus de 50 ans d’oubli, les contes enregistrés en Aubrac lors de la grande enquête du CNRS menée dans les années 1960, et demeurés inédits jusqu’à aujourd’hui, voient enfin le jour dans la langue dans laquelle ils ont été recueillis, l’occitan de l’Aubrac. Plus de 50 contes de ces hautes terres de l’Aubrac, entre Aveyron, Cantal et Lozère sont ici publiés (en bilingue), délivrant la parole des conteurs et conteuses de ce terroir singulier. Enregistrés par Marie-Louise Tenèze et Alain Rudelle, ils sont aujourd’hui édités par Josiane Bru, spécialiste des contes populaires et co-auteur du Catalogue du conte populaire français, aux éditions Letras d’Òc.

Remerciam bravament Josiane Bru e las edicions Letras d’Òc de nos permetre de vos partejar aicí dos còntes de la Maria Girbal de Sant-Orcize : La poleta blanca e Lo boc d’Aunat

    Retrobatz l’enregistrament video de Maria Girbal sul siti del CNRS, en picar AQUÍ

 

 

A la bòria del Beçon i aviá dos òmes aquí e una femna. Aquò-z-èra dos fraires, e n’i aviá un qu’èra maridat, e ‘quò fa que, totes tres, fasián anar aquela bòria. E avián de poletas, aquí. E aquò fa que n’avián una, surtot, qu’èra gormanda. Aimava las grausèlas, aimava tot aquò. E un jorn quita la bòria del Beçon e se’n va amont, a la bòria de Sant Orcise. Aquò’s luènh. E amont, abans d’arribar a la bòria de Sant Orcise, al ras de Conjat, i a de grosèlas. I a un òrt, aquí, un ancièn òrt que i a de grausèlas. E aquela poleta o sabiá e voliá anar manjar de grosèlas. Alara, diguèt : « Ieu, m’en vau ! ».
La fermièira lo ser, cercava ben sa pola blanca… Mas pas cap de pola blanca ! Sans saure endont èra passada ! Alara, se diguèt :« A ! Quicòm la m’aurà manjada ! Benlèu lo rainal.» Enfin… Bòn… L’abandonèt. Diguèt « Tant pis ! De qué far ?»
E pr’aquò, la plangiá. Enfin ! Mòntèt al bòsc de Sant Orcise, aquela polissona, per anar manjar de grausèlas. E s’i agromandiguèt amont. Aquò-z-èra bòn ! Sabes : i aviá de grausèlas, i aviá de fainas dels aubres, amont, sabètz ben, d’aquelses fausses. E puèi guelase carrèt en amont. E te pondeguèt !
Mès qu’en se n’anent, espèra-te, o emblidèt tot ! En se n’anent, te tròba lo rainal.
E lo rainal ditz :
« A, a, a ! Que me vau carrar de te manjar !
— Me manges pas, que soi magra, e quand vendrai de las grauseletas serai pus grasseta, e pus mofleta, e te carraràs milhor de me manjar !»
Alara lo rainal la flairina un pauc e ditz : « A, ditz, oui ! Siás tròp maigra ! E bòn ! Te laisse anar. » Le voilà parti.
Un pauc pus luènh, abans d‘arribar amont al bòsc al ras de Conjat pas luènh, pas luènh decont èra… a ! Te vei arribar lo lop !
« A, a, a ! Que me vau carrar de te manjar !
— Ò, me manges pas que vene a las grauseletas, e quand n’aurai biènsas manjadas, serai pus grasseta, e pus mofleta. L’auton me manjaràs, veiràs cossí serai grassa quand m’endavalaràs.
— Coma dises, siás bièn maigra. »
La flairinèt un pauc : « Òc, diguèt, coma dises, fariá un trace de dinnar ! »
Bòn… Alara, la laissèt partir…
E la poleta, amont, se carrèt bièn. S’espacejava per aquel bòsc. Trobava de tot. De vèrms, d’engranièiras… de tot. E faguèt d’uòus, amont, e ma foi, te’n coguèt una polzinada ! N’aviá una quinzena, benlèu, de polzinons.
Mès que, se fasiá l’auton. E èra partida un pauc de bona ora, aquí, al mes d’agost. E sabes, de còps que i a, tornan cogar, las polas. E aquò fa que te faguèt sus polzinons. Mès, tot en un còp, lo mes de setembre arribèt, a puèi, fasiá un pauc frig. E diguèt : « A ! Nos chalrà tornar davalar a la bòria del Beçon parce que aicí, fariá lèu frig, e nos jalariam e escanariam. Alara, los polzinons i diguèron :
« E ben, coma volràs… Ieu, conoisse pas…
— Mès, veiretz, vos menarai dinc un ostal que nos donaràn de gran. Ara, an meissonat e tot. »
Alors, voilà… Se’n van. E lor ditz :
« Escotatz, mos polzinons. Se cal, en nos n’anent trobarem lo lop. E ieu, escartarai bièn mas aguetas quand lo veirai venir. Lo conoisse, lo coneirai quand vendrà, farai atencion, durbirai los uèlhs. E alara vos metretz jos mas aguetas.. E faretz pas de bruch quand ausiretz quauqu’un que me parla…
— Bon. Aquò’s entendut.
— Vos metretz a far : Piu, piu, piu ! »
Los polzinons i diguèron :
« S’aquò’s pas qu’aquò a far, o farem ! »
Bon. Les voilà partis !
E en efèt, en davalent, tròban lo lop :
« A, a, a ! Que me vau carrar de te manjar ! »
Mès que, la poleta l’aviá vist vinir… e s’èra bièn escartadeta sas aguetas e los aviá fach passar dejós las aguetas… E aquela pola semblava gròssa, paure enfant, coma sai pas de qué ! Òm auriá dich un piòt puslèu qu’una pola !
A ! Lo lop, alara, començava d’èstre content.
« A ! Cossí me vau carrar de te manjar ! »
Piu ! Piu, piu, piu, piu ! faguèron los polzinons.
Lo lop… una paur ! una paur !
I aviá un brave que fasiá de talhas aval per passar a la rèssa. E, mon vièlh, te se va fotre dins la rèssa. Seguèt ressat coma un bocin de boès. Alara, i aguèt pas plus de lop.
« A aquela d’aquí ! diguèt. Ane, me soi desbarrassada d’aqueste… Qual sap cossí farem del altre ? »
Alara, lor diguèt, als polzinons — lor fa la consigna tornar que quand tornaràn ausir parlar a guela, chalriá que faguèsson « Piu, piu, piu ! », que se metèsson tornar jos las aguetas.
Alara, se n’anèron un pauc pus luènh. Èran, apr’aquí, al ròc… al ròc de Las Cadièiras, aquí, en davalent lo Panoval : quand vas amont, veire la mamà… la grand-mère… lo veses lo ròc de Las Cadièiras açaval. Te lo farai veire, quand i anarem. E ben, alara, la poleta vei venir lo rainal. Vitament, se metèt aquí, còntra la paret, e levèt sas aguetas, e los polzinons dijós las aguetas. E alara, parèlh, la poleta demorèt aquí tranquilla.
Lo rainal : « A, a, a ! A ! cossí me cau carrar de te manjar ! »
« Piu ! Piu, piu, piu, piu ! »
A ! Aquel rainal ! Mon vièlh… coma un fat ! Qual sap de qu’arriba ? Agacha se anèt luènh : venguèt jusca al gorg de Gotilhas, aicí, a Bèç. E se fotèt dedinc.

E lo cònte es passat per un prat molhat
e s’es achabat !

  Retrobatz l’enregistrament video de Maria Girbal sul siti del CNRS, en picar AQUÍ

 

Lo boc d’Aunac

 

Escotatz-lo aquel cònte. Per ce que, aquò’s un racònte reèlament passat dins nòstre país.
E ben, lo cònte es, qu’aquò’s las chabras del país. Ò ! n’i aviá aicí un escach dins lo temps, n’i aviá una centena e… avián un pastre. E aquel pastre las clausiá cada ser. Las menava enamont a las montanhas e dins lo bòsc de Sant Orcise,… las far pètre, per manjar. E quand davalan lo ser, pardí, cadun amassava sas chabras.

E i aviá un boc. Aquel boc, l’avián crompat, aval, a-z-Aunac. Aquò-z-èra un fòrt boc. E… èra recalcitrant, ame aquelas chabras. A, n’i aviá totjorn quauqu’una qu’èra de boc. E, ma foi, èra embestiant, aquel bogre de boc, i aviá pas moièn de l’amassar.
E un jorn lo pastre se n’èra vencit de l’amassar per Sant Orcise. Mès que, i aviá pas moièn ! I eschapèt e diguèt : «Ieu soi las, me vau anar jaire !» E laissa lo boc per Sant Orcise.
Aquel boc… Cada matin, lo monde menavan las chabras, alai, a la pòrta de la glèisa. Dins nòstre país, aquò-z-èra coma aquò, dins lo temps. E, ma foi, las chabras vinián aquí, lo monde les i menavan, e se metián aquí, a l’entorn de la pòrta de la glèisa, e coma aquò… E lo boc o sabiá que las chabras avián lo rendez-vous coma disi ‘quí. E, ma foi, en se gratent – sabètz ben, aquò se grata totjorn los bocs…–, en se gratent, en se gratent – lo paure Planca, aquò-z-èra lo sonaire de l’Angèlus de nòstre país, e ma foi, laissèt la pòrte dubèrta e lo boc, en se gratent, en se gratent, dintrèt alai, a la glèisa.
E totjorn se gratava còntra las cadièras, còntra los bancs… T’endevinha la… la cadièra del curat, amont, decont prècha. E…mònta a la cadièra. E aquel porton… en se gratussent, barra lo porton de la… – cossí s’apèla ‘quò ? De la chèra ! De la chèra del curat.(Sabetz-ben de qu’es aquò, la chèra ? E ben aquò’s decont prècha lo curat, pardí !) Enfin se barra aquí. E aprèssa, de qué far ? Las chabras venián : les vesiá, aval, qu’èran prèstas. E las chabras venián espinchar.
E el fasiá «béé, béé»…
A ! E Planca, davala d’amont, del clochièr. Quand aviá sonat, el, pichaire, l’aviá pas vist… l’aviá pas vist dintrar ! Te vei aquel boc, aval, s’amagina qu’aquò’s lo diables. A ! se met a cridar : «I a lo diables a la glèisa ! I a lo diables a la glèisa !»
E s’en va vitament a la cure, desrevilhar mossur lo curat – qu’aquò-z-èra mossur Espicièr dins lo temps –, e aquel paure mossur Espicièr vitament se lèva…
E alara ven : « De qué… De qué i a, Planca ? De qué i a ?
– E ben…i a … lo diable es a la cadièra, a la glèisa ! Lo diable es a la cadièra, a la glèisa !
– De qué dises, bogre d’embecille ? Siás un piòt ! I a pas lo diables a la glèisa ! Sai que siás inno… mès siás tot a fèt perdut! Ane ! Te’n… ! N’as un bocin, aquí dedins !
– Vos disi, Mossur lo curat, que i a… que i a lo diables… a la cadièra !
– A ! vai…
– Levatz-vos ! Venètz !
– E ben, vene ame tu…!
Et les voilà partis, lo curat ame Planca. E lo paure Planca…èra alai que se teniá… al ras del beneditièr. E mossur lo curat, quand veguèt aquel boc, se diguèt ben : “Mès oui, aquò’s lo diable que i a, a la glèisa…” Se mèt a dire son brevière, tant que podiá, e ne disiá, e que ne fasiá ! E totjorn lo boc que vesiá las chabras aval, dins la plaça de la glèisa… se metiá a far pa, pa, pa, pa, pan !
“Amai lo poirai pas far davalar !”
Tot en un còp, lo pastre – qu’aquò-z-èra l’ora d’anar las gitar – s’amena. Vidalon. E lo paure Vidalon ditz : “Ò ! Escotatz ! Laissatz-me far, benlèu ieu arribarai a lo far davalar !”
– Tu ? Far davalar lo diable de la glèisa ? Saique, se i a quauqu’un per lo far davalar, aquò serà ben lo curat. Aquò serà pas tu !
– E ben ! Coma volètz, mossur lo curat. Mès m’es avís que ieu, ame lo drilhièr, lo baston de drilhièr… (Sabetz-pas çò qu’es aquò, un drilhièr ? Aquò’s un baston, e un brave baston !)
E alara ditz : “ Se me laissaviatz far, quand mème !
– Taisa-te, que siás pas fotut de… Tè ! Tira-te !”
E totjorn lo curat, ame son brevière : »E, davala d’aquí, polisson ! »
Enfin, faguèt e diguèt, que… l’abandonèt. Diguèt : « E ben, se tu siás…
– Mès laissatz-me passar, mossur lo curat. Vos disi que Vidalon lo farà davalar ame lo baston !
– E ben, vai-z-i, a la fin ! »
E… i anèt.
A ! Quand lo boc lo veguèt ame lo baston, paure enfant ! fot un salt per la glèisa. Lo paure curat… que se trobava al ras de la pòrta, a ! ame sas banas lo pren coma aquò ! E lo paure curat que cridava : “Pren tota la caminada, mès laissa lo curat !”
Alara, comprendetz ben… qu’aquò anava pas ! Lo paure Planca : “Ai, de nòstre paure mossur lo curat ! L’aurà bandat ! L’aurà bandat !”
E Vidalon se diguèt : “Se’n desbarrassarà ben… E lo boc vendrà tornar chas nos, ame mas cabras. Mès aqueste ser, aquel d’aquí… nos l’asegarai… Lo vau sanar, que coma aquò quitarà de far bestisas.”
E aquò’s coma aquò que se desbarrassèron del diables de la glèisa. E aquò’s tot.
Voilà !