Contes d’Aubrac

À l’occasion du 39ème festival des Rapatonadas, Josiane Bru est venue le samedi 16 novembre 2019 nous présenter le livre Contes d’Aubrac.

Après plus de 50 ans d’oubli, les contes enregistrés en Aubrac lors de la grande enquête du CNRS menée dans les années 1960, et demeurés inédits jusqu’à ce jour, voient enfin le jour dans la langue dans laquelle ils ont été recueillis, l’occitan de l’Aubrac. Plus de 50 contes de ces hautes terres de l’Aubrac, entre Aveyron, Cantal et Lozère sont ici publiés (en bilingue), délivrant la parole des conteurs et conteuses de ce terroir singulier. Enregistrés par Marie-Louise Tenèze et Alain Rudelle, ils sont aujourd’hui édités par Josiane Bru, spécialiste des contes populaires et co-auteur du Catalogue du conte populaire français, aux éditions Letras d’Òc.

Remerciam bravament J.Bru e las edicions Letras d’Òc de nos permetre de vos partejar aicí un d’aquestes còntes :

La poleta blanca, contat per Maria Girbal de Sant-Orcize.

Retrobatz l’enregistrament video de Maria Girbal sul siti del CNRS, en picar AQUÍ

A la bòria del Beçon i aviá dos òmes aquí e una femna. Aquò-z-èra dos fraires, e n’i aviá un qu’èra maridat, e ‘quò fa que, totes tres, fasián anar aquela bòria. E avián de poletas, aquí. E aquò fa que n’avián una, surtot, qu’èra gormanda. Aimava las grausèlas, aimava tot aquò. E un jorn quita la bòria del Beçon e se’n va amont, a la bòria de Sant Orcise. Aquò’s luènh. E amont, abans d’arribar a la bòria de Sant Orcise, al ras de Conjat, i a de grosèlas. I a un òrt, aquí, un ancièn òrt que i a de grausèlas. E aquela poleta o sabiá e voliá anar manjar de grosèlas. Alara, diguèt : « Ieu, m’en vau ! ».
La fermièira lo ser, cercava ben sa pola blanca… Mas pas cap de pola blanca ! Sans saure endont èra passada ! Alara, se diguèt :« A ! Quicòm la m’aurà manjada ! Benlèu lo rainal.» Enfin… Bòn… L’abandonèt. Diguèt « Tant pis ! De qué far ?»
E pr’aquò, la plangiá. Enfin ! Mòntèt al bòsc de Sant Orcise, aquela polissona, per anar manjar de grausèlas. E s’i agromandiguèt amont. Aquò-z-èra bòn ! Sabes : i aviá de grausèlas, i aviá de fainas dels aubres, amont, sabètz ben, d’aquelses fausses. E puèi guelase carrèt en amont. E te pondeguèt !
Mès qu’en se n’anent, espèra-te, o emblidèt tot ! En se n’anent, te tròba lo rainal.
E lo rainal ditz :
« A, a, a ! Que me vau carrar de te manjar !
— Me manges pas, que soi magra, e quand vendrai de las grauseletas serai pus grasseta, e pus mofleta, e te carraràs milhor de me manjar !»
Alara lo rainal la flairina un pauc e ditz : « A, ditz, oui ! Siás tròp maigra ! E bòn ! Te laisse anar. » Le voilà parti.
Un pauc pus luènh, abans d‘arribar amont al bòsc al ras de Conjat pas luènh, pas luènh decont èra… a ! Te vei arribar lo lop !
« A, a, a ! Que me vau carrar de te manjar !
— Ò, me manges pas que vene a las grauseletas, e quand n’aurai biènsas manjadas, serai pus grasseta, e pus mofleta. L’auton me manjaràs, veiràs cossí serai grassa quand m’endavalaràs.
— Coma dises, siás bièn maigra. »
La flairinèt un pauc : « Òc, diguèt, coma dises, fariá un trace de dinnar ! »
Bòn… Alara, la laissèt partir…
E la poleta, amont, se carrèt bièn. S’espacejava per aquel bòsc. Trobava de tot. De vèrms, d’engranièiras… de tot. E faguèt d’uòus, amont, e ma foi, te’n coguèt una polzinada ! N’aviá una quinzena, benlèu, de polzinons.
Mès que, se fasiá l’auton. E èra partida un pauc de bona ora, aquí, al mes d’agost. E sabes, de còps que i a, tornan cogar, las polas. E aquò fa que te faguèt sus polzinons. Mès, tot en un còp, lo mes de setembre arribèt, a puèi, fasiá un pauc frig. E diguèt : « A ! Nos chalrà tornar davalar a la bòria del Beçon parce que aicí, fariá lèu frig, e nos jalariam e escanariam. Alara, los polzinons i diguèron :
« E ben, coma volràs… Ieu, conoisse pas…
— Mès, veiretz, vos menarai dinc un ostal que nos donaràn de gran. Ara, an meissonat e tot. »
Alors, voilà… Se’n van. E lor ditz :
« Escotatz, mos polzinons. Se cal, en nos n’anent trobarem lo lop. E ieu, escartarai bièn mas aguetas quand lo veirai venir. Lo conoisse, lo coneirai quand vendrà, farai atencion, durbirai los uèlhs. E alara vos metretz jos mas aguetas.. E faretz pas de bruch quand ausiretz quauqu’un que me parla…
— Bon. Aquò’s entendut.
— Vos metretz a far : Piu, piu, piu ! »
Los polzinons i diguèron :
« S’aquò’s pas qu’aquò a far, o farem ! »
Bon. Les voilà partis !
E en efèt, en davalent, tròban lo lop :
« A, a, a ! Que me vau carrar de te manjar ! »
Mès que, la poleta l’aviá vist vinir… e s’èra bièn escartadeta sas aguetas e los aviá fach passar dejós las aguetas… E aquela pola semblava gròssa, paure enfant, coma sai pas de qué ! Òm auriá dich un piòt puslèu qu’una pola !
A ! Lo lop, alara, començava d’èstre content.
« A ! Cossí me vau carrar de te manjar ! »
Piu ! Piu, piu, piu, piu ! faguèron los polzinons.
Lo lop… una paur ! una paur !
I aviá un brave que fasiá de talhas aval per passar a la rèssa. E, mon vièlh, te se va fotre dins la rèssa. Seguèt ressat coma un bocin de boès. Alara, i aguèt pas plus de lop.
« A aquela d’aquí ! diguèt. Ane, me soi desbarrassada d’aqueste… Qual sap cossí farem del altre ? »
Alara, lor diguèt, als polzinons — lor fa la consigna tornar que quand tornaràn ausir parlar a guela, chalriá que faguèsson « Piu, piu, piu ! », que se metèsson tornar jos las aguetas.
Alara, se n’anèron un pauc pus luènh. Èran, apr’aquí, al ròc… al ròc de Las Cadièiras, aquí, en davalent lo Panoval : quand vas amont, veire la mamà… la grand-mère… lo veses lo ròc de Las Cadièiras açaval. Te lo farai veire, quand i anarem. E ben, alara, la poleta vei venir lo rainal. Vitament, se metèt aquí, còntra la paret, e levèt sas aguetas, e los polzinons dijós las aguetas. E alara, parèlh, la poleta demorèt aquí tranquilla.
Lo rainal : « A, a, a ! A ! cossí me cau carrar de te manjar ! »
« Piu ! Piu, piu, piu, piu ! »
A ! Aquel rainal ! Mon vièlh… coma un fat ! Qual sap de qu’arriba ? Agacha se anèt luènh : venguèt jusca al gorg de Gotilhas, aicí, a Bèç. E se fotèt dedinc.

E lo cònte es passat per un prat molhat
e s’es achabat !